Największa na świecie kolekcja kafli gotyckich znajduje się w Gnieźnie!
Dodane przez admin dnia Grudzień 19 2014 21:00:00
Gnieźnieńska kolekcja kafli gotyckich to największy tego typu zbiór w kraju. Blisko 200 kafli to znacznie więcej niż ma w swoich zbiorach wrocławskie Muzeum Architektury. Jest to najprawdopodobniej również największy zbiór kafli gotyckich w Europie, co za tym idzie na świecie. Gotyckie kafle piecowe często ulegały zniszczeniu wraz z nastawaniem nowych stylów. To co ważne w grupie kafli z Muzeum Początków Państwa Polskiego poddanych konserwacji były te wytwarzane przez gnieźnieńskie warsztaty. Przedstawienia na kaflach niejednokrotnie pokazują niezwykły kunszt twórców matryc. Już w styczniu w Muzeum Początków Państwa Polskiego można będzie oglądać ponad 70 kafli poddanych konserwacji.
Treść rozszerzona
Prace konserwatorskie, którym została poddana część ogromnego zbioru kafli gotyckich z gnieźnieńskiego Muzeum były niezwykle trudnym procesem, a przed wszystkim czasochłonnym. W przeciwieństwie do wielu innych dziedzin konserwacji zabytków konserwatorzy kafli, nie mogą sięgać po technologie z epoki odtwarzając brakujące fragmenty. Ponowne włożenie do piewca kafla jest niemożliwe.

- Prawdą jest, że nie jest to popularna dziedzina konserwacji. W konserwacji istniej podział ze względu na konserwowane obiekty. Konserwowanie kafli ceramicznych głównie polega na uzupełnianiu brakujących scen. Przede wszystkim musimy mieć przesłankę albo kafel podobny, lub identyczny, do tego by wykonywać rekonstrukcje w kaflu. Natomiast stosujemy coś takiego, co nazywamy sztuczną ceramiką, ponieważ wiadomo, takiego zabytkowego XV-wiecznego kafla nie możemy ponownie włożyć do pieca, nie będziemy go wypalać. Musimy przygotować imitację polega to na przygotowaniu żywicy syntetycznej, są to np. żywice epoksydowe włoskie, należące do najlepszych materiałów, do tego wypełniacz, którym może być piaseczek, pokruszona cegła, wapno trasowe. Taką mieszaninę można wykorzystać do wykonania rekonstrukcji, bo ona jest bezpieczna dla oryginału materiału zabytkowego. Jest to faktyczne specyficzna konserwacja – powiedziała nam Lidia Piotrowska – Cześnik, konserwator MPPP.

Kafle gotyckie z gnieźnieńskich warsztatów posiadają bardzo bogate dekoracje i to ich odtwarzanie było najtrudniejsze. - Okazało się, że dekoracje są bardzo bogate, coś co w projekcie konserwatorskim nazwaliśmy ogólnie zrekonstruowaniem dekoracji – okazało się nie takie łatwe. Proces ten przebiegał w kilku etapach, najpierw robiliśmy to w glinie, potem zdejmowaliśmy formę kauczukową potem robiliśmy odcisk właśnie sztucznej ceramiki, i tak okazywało się, że trzeba to wszystko dorzeźbić. Faktycznie etap rekonstruowania dekoracji był najbardziej pracochłonny i najtrudniejszy – dodaje Lidia Piotrowska - Cześnik.

Dekoracje gnieźnieńskich kafli nie tylko ze względu na niekiedy bardzo misterną i kunsztowną robotę stanowią ciekawy materiał. Niekiedy są źródłem wiedzy, na przykład na temat XV-wiecznego uzbrojenia, czy strojów epoki. - Jest to faktycznie największa w Polsce kolekcja kafli gotyckich, ale też musimy powiedzieć, że przedstawienia na kaflach są niezwykle ciekawe i różnorodne. Mamy tu naprawdę kopalnie tematów, z jednej strony herby... Herby rycerskie, herby państwowe. Orzeł jako herb Polski i Pogoń jako herb Litwy, ponieważ jest to głęboka epoka jagiellońska, stąd przedstawienia herbów państwowych obojga narodów Polski i Litwy. Są też herby biskupie, arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, wtedy już po przyznaniu tytułu prymasowskiego Mikołajowi Trąbie – herb prymasowski. Jest też wiele scen rodzajowych i scen dworskich, mamy też symbole alegoryczne przedstawionych za pomocą zwierząt, rzeczywistych lub mitycznych. Warto pamiętać, że kafle nie pozostawały płaskorzeźbami samymi w sobie, to co znajdowało się na licach kafli miało wspólnie w obrębie pieca utworzyć, całe sceny zbiorowe, lub jak w przypadku herbów zespół symboli ułożonych w jakąś jedną konkretna mozaikę z odpowiednim przesłaniem – wyjaśnia Jakub Magrian .pracownik działu archeologicznego MPPP.

Warto podkreślić, że kolekcja jest plonem wieloletnich działań archeologicznych MPPP na terenie Gniezna i z gnieźnieńskich warsztatów. - Ogromna część naszych kafli została znaleziona w czasie badań pana Tomasza Sawickiego na terenie dzisiejszego Placu św. Wojciecha, ponieważ w średniowieczu kiedy znajdowało się tam Jezioro Święte materiał ceramiczny ze zniszczonych pieców, głównie z kanonii znajdujących się w pobliżu katedry, kiedy te piece likwidowano bądź wymieniano był wrzucany do jeziora. Po wiekach gdy wody opadły archeolodzy mogli odnaleźć ogromną liczbę i całych kafli i częściowo zachowanych. Pozostałe kafle na terenie Gniezna znajdowano też na terenie Rynku lub starego centrum miasta. Na samym Rynku przed położeniem obecnej nawierzchni takie badania prowadził pan Tomasz Janiak. Dużą liczbę kafli znaleziono także w rejonie ulicy Mieszka I, natomiast poza Gnieznem w najbliższej okolicy takie kafle pochodzą ze stanowiska w okolicy byłego dworu rycerskiego w Jankowie Dolnym, tu badania prowadził pan Czesław Strzyżewski – doprecyzowuje pochodzenie zbioru Jakub Margian.

Solidna robota konserwatorska wyłoniła niezwykle ciekawy materiał do ekspozycji niezwykłej, która zapewne nie tylko wzbogaci samą ekspozycję MPPP, ale też stanie się jeśli już nie jest przyczynkiem prac naukowych. Wydaje się, że teraz przed Muzeum niełatwa batalia o odpowiednie podanie tej kolekcji odbiorcy, batalia o to by kafle gotyckie niebyły jedynie powodem zazdrości innych muzealników ale realnym i atrakcyjnym skarbem, którym niewątpliwie są.

Pokazanie, że Gniezno to nie tylko odlegli i jakby nierealni już trochą królowie ale namacalne przedmioty, świadectwa codziennego życia. Tak jak Muzeum Archidiecezji ma jeden z najciekawszych zbiorów w Polsce sarmackich portretów trumiennych, tak Muzeum Początków Państwa Polskiego ma bezprecedensową kolekcję kafli gotyckich.

Konserwację wykonano dzięki wsparciu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Jarosław Mikołajczyk