W poszukiwaniu czerniejewskich dzieł sztuki
Dodane przez admin dnia Wrzesień 16 2014 21:00:00
Zamiast wstępu: od dawna interesuję się historią i jeśli to tylko możliwe, staram się odwiedzać miejsca, które zapisały się chlubą w naszych dziejach. Stąd oprócz czytania książek, na ile czas pozwala, szukam nowych, często zapomnianych miejsc, które „zapomnianymi” być nie powinny.
Treść rozszerzona
W połowie lipca portal Piastowska Korona z Gniezno zorganizował zwiedzanie Czerniejewa. W planie zwiedzania centralne miejsce zajmował barokowo-klasycystyczny XVIII-wieczny pałac Lipskich. Bez zastanowienia zgłosiłem się do Piastowskiej Korony. Warto dodać, o czym wspominali organizatorzy, że pałac obecnie nie jest dostępny dla turystów. Aktualnie prowadzone są w nim prace remontowe, po zakończeniu których, jak informuje „pałacowa ulotka reklamowa”, w pałacu ma być uruchomiony luksusowy hotel na blisko 100 miejsc noclegowych. Zapowiada się zatem piękne miejsce do wypoczynku.

Skarby z pałacu
Jednak wracając do tematu, pałac w Czerniejewie do wybuchu II wojny światowej należał do rodziny Skórzewskich, ostatni właściciel - Zygmunt hr. Skórzewski - zmarł na Korsyce w 1974 r. Po zakończeniu wojny majątki Skórzewskich przejęte zostały przez Skarb Państwa. Przez ponad 20 lat po wojnie w pałacu mieścił się dom dziecka, a od lat 70. XX w. wchodził on w skład Kombinatu PGR Żydowo. Wtedy to także rozpoczęły się prace renowacyjne, których efekty widoczne są obecnie.

Podczas zwiedzania przewodnicy i obecny właściciel pałacu, opowiadali m.in. o licznych dziełach sztuki, które przed rokiem 1939 znajdowały się w kolekcji Skórzewskich. W tym miejscu koniecznie trzeba dodać, że poza pałacem w Czerniejewie, który stanowił siedzibę ordynacji radomicko-czerniejewskiej, Zygmunt hr. Skórzewski był także ordynatem na Łabiszynie, w skład którego wchodził m.in. klasycystyczny pałac w Lubostroniu, gm. Łabiszyn.

W tych to dwóch pałacach, siedzibach ordynacji, znajdowały się znamienite kolekcje dzieł sztuki i przedmiotów związanych z historią Polski. Aby uświadomić czytelnikowi, o jakich dziełach mówimy, poniżej cytuję fragment książki Ryszarda Nowickiego pt. Hrabiego Skórzewskiego poszukiwania miejsca na ziemi (s. 198-201), gdzie autor wymienia m.in. takie dzieła jak: „(…) zbroje: pełna rycerska z XV w. i dwie landsknechtów z XVII w.; hełmy szwedzkie, kolekcja halabard niemieckich oraz szwedzkich; (…) sztandar szwedzki zdobyty pod Częstochową przez chorążego poznańskiego Ignacego Skórzewskiego (…). Na ścianach wisiały gobeliny brukselskie XV-XVI-wieczne. (…) W gablocie prezentowano: karabelę ofiarowaną przez Stany Pruskie Stefanowi Batoremu (…), klingę Jana III Sobieskiego (…), pugilares Tadeusza Kościuszki – medalion z jego miniaturą i włosami (…), laska króla pruskiego Fryderyka Wielkiego oraz złota tabakiera z zaznaczonymi jego bitwami (…)”.

Poszukiwania skarbów: Poznań...
Po zakończeniu zwiedzania postanowiłem poszukać miejsc, do których trafiły działa Skórzewskich, aby i te miejsca w przyszłości odwiedzić. Podpowiedziami w poszukiwaniach była przywołana książka R. Nowickiego oraz tropy, które podali przewodnicy podczas pobytu w Czerniejewie.

W pierwszej kolejności skontaktowałem się z Muzeum Narodowym w Poznaniu (MNP). MNP poinformowało mnie, że w ich zasobach znajduje się bogata kolekcja portretów rodziny Lipskich i Skórzewskich, wśród których najwięcej jest obrazów przedstawiających gen. Józefa Lipskiego – budowniczego pałacu w Czerniejewie – i Rajmunda Skórzewskiego – założyciela ordynacji czerniejewskiej. Ponadto w zbiorach MNP są m.in.: zbiór ok. 3500 grafik z XVIII i XIX w., na których przedstawieni są m.in. królowie, papieże, uczeni i poeci, rzeźba wybitnego artysty włoskiego z przełomu XVIII i XIX w. Antonio Canovy przedstawiająca popiersie Napoleona I, Portret cesarza Karola V Lucasa Cranacha – niemieckiego malarza i grafika doby renesansu, a także wiele innych jak m.in. malarzy holenderskich, niemieckich i włoskich. Łącznie w MNP jest ponad 100 eksponatów, nie licząc kolekcji rycin, z pałaców w Czerniejewie i Lubostroniu.

Do tych dzieł w Poznaniu należą także 4 obrazy Jana Bogumiła Plerscha (XVIII-XIX w.) - nadwornego malarza króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, które są kopiami słynnych porterów władców Polski autorstwa Marcello Bacciarellego (przełom XVIII i XIX w.), które każdy z nas z pewnością nie raz w życiu widział. Wśród nich w Poznaniu znajdują się portrety Leszka Białego, Kazimierza Jagiellończyka, Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Inne 3 zachowane obrazy Plerscha, które pochodzą z kolekcji Skórzewskich, znajdują się w Zamku Królewskim w Warszawie i są to portrety królów Bolesława Chrobrego, Wacława Czeskiego i Kazimierza Jagiellończyka.

... i Lublin
Kolejnym tropem był Lublin. Tutaj w zasobach znajduje się 7 obrazów o proweniencji czerniejewskiej. Wśród nich są m.in. dwa portrety członków rodziny Skórzewskich oraz Bachus z tygrysem (z lwem?) reprezentujący szkołę włoską. Gdy nawiązywałem kontakt z Muzeum w Lublinie, opowiedziano mi historię obrazów Skórzewskich, które obecnie są w Muzeum, a którą streszczam poniższej. Zbiory Skórzewskich do Lublina trafiły w lipcu/sierpniu 1939 r. w kilku skrzyniach wraz ze zbiorami rodziny Bnińskich ze Samostrzela.

W czasie wojny większość dzieł ze skrzyń została rozgrabiona przez Niemców. 1-2 skrzynie przetrwały wojnę w jednej z kamienic w Lublinie i po zakończeniu działań wojennych zostały odnalezione. Zanim jednak znajdujące się w nich eksponaty przejęła ówczesna władza, w większości zostały one rozszabrowane przez miejscową ludność. Nie jest to z pewnością, niestety, jedyny taki przypadek, który spotkał polskie dzieła sztuki w czasie II wojny światowej i krótko po niej.

Na koniec pragnę podziękować Muzeum Narodowemu w Poznaniu i Muzeum Lubelskiemu w Lublinie za przesłane spisy dzieł z kolekcji Skórzewskich. Podziękowanie składam także Wielkopolskiemu Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków za umożliwienie zapoznania się z dokumentacją pałacu w Czerniejewie.

Mam nadzieję, że ten krótki tekst przyczyni się do promocji Czerniejewa i dziedzictwa kulturowego z nim związanego. Jednocześnie jeśli ktoś z Czytelników zna losy innych dzieł Skórzewskich, chętnie poznałbym i te historie – kontakt do mnie: 794 002 042, pawrat@poczta.fm.

Paweł Ratajczak

Bibliografia:
Ryszard Nowicki, „Hrabiego Skórzewskiego poszukiwania miejsca na ziemi”, Bydgoszcz 2010;
Dorota Juszczak, Hanna Małachowicz, „Zamek Królewski w Warszawie. Malarstwo do 1900. Katalog zbiorów”, Warszawa 2007.