Nad Gopłem i pod Mysią Wieżą
Dodane przez admin dnia Lipiec 28 2015 20:00:00
Nadgoplański Park Tysiąclecia z legendarną Kruszwicą, która uważana jest za kolebkę Państwa Polskiego, kojarzy się głównie z legendą o „Królu Popielu” i „Mysią Wieżą”, a przede wszystkim z Jeziorem Gopło. Jest to specyficzny teren, w którym przez tysiące lat wzajemnie współistniały z sobą przyroda, gospodarka i historia. Tędy przebiegały historyczne szlaki kupieckie łączące tereny nadbałtyckie ze śródziemnomorskim południem, a goplańska droga wodna poprzez połączenie z Wisłą otwierała możliwości transportu towarów do Małopolski na Czechy i Morawy.
Treść rozszerzona
Gopło zwane dawniej ze względu na swoją wielkość Mare Polonorum (morze Polaków) i tereny do niego przyległe są sercem „Czarnych Kujaw”. Tutaj koncentrowało się życie społeczeństw pradziejowych i średniowiecznych. Gród w Mietlicy pełnił funkcję największego ośrodka dla ziem zamieszkiwanych przez plemię Goplan, a Kruszwica była jedną ze stolic wczesnopiastowskiego Państwa Polskiego. Pomnikami świetności Kruszwicy są zabytki świeckie i sakralne.

Mysia Wieża
Niezaprzeczalnie najbardziej znanym zabytkiem Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia jest legendarna Mysia Wieża położona niemal że w centrum miasta na półwyspie Rępowskim, nazywanym także Ostrowem Rzępowskim. Ze szczytu wieży liczącej 32 m. roztacza się piękny widok na jezioro i panoramę Kruszwicy. Wąski pas terenu wcinający się daleko w taflę jeziora jest miejscem nierozerwalnie związanym z historią Polski Piastowskiej. Do czasu przeprowadzenia prac ziemnych w 1922 roku miejsce to było wyspą. Historia półwyspu jest bardzo bogata. Jak wykazały badania archeologiczne istniał tam gród z wczesnej epoki żelaza. Otoczony był drewniano-ziemnym wałem ufortyfikowanym słupami ukośnie skierowanymi na zewnątrz. W nasypie wału obronnego znaleziono wiele eksponatów kultury materialnej, np. naczynia gliniane, amulety z kłów dzika, wyroby z poroża, gliniane ciężarki z warsztatów tkackich, grzechotki gliniane, wyroby z brązu i żelaza. Będąc na Mysiej Wieży należy wiedzieć, że powstała ona na starych konstrukcjach obronnych grodu wczesnopiastowskiego.

Całe wzgórze zamkowe w które wkopane są fundamenty jest utworem sztucznym usypanym ręką człowieka. Sama ośmioboczna Mysia Wieża jest pozostałością zamku wzniesionego z fundacji Kazimierza Wielkiego w drugiej połowie XIV wieku. Wieża zwieńczona była machikułami i pełniła rolę strażnicy na pograniczu Polski i państwa Zakonu Krzyżackiego. Po 1466 r. dominowały jego funkcje administracyjne, siedziby kasztelani i starostwa grodowego. W XVI wieku przeprowadzono modernizację w powiązaniu z koniecznymi remontami po pożarach w 1519 i 1591 roku. Zamek zbudowany na planie prostokąta otoczony wysokim murem ceglanym. Posiadał również dwa budynki stojące przy murach i bramę wjazdową. W skład konstrukcji obronnych wchodziły również trzy fosy. Budynki mieszkalne ze względów obronnych znajdowały się w południowej części zamku.

Natchnienie dla artystów
Wygląd zamku znamy jedynie z miedziorytu z 1655 roku umieszczonego w dziele S. Puffendorfa dotyczącego chwalebnych czynów króla Szwecji Karola Gustawa. Zamek został zdobyty i zniszczony w czasie „potopu” przez Szwedów w 1657 roku. Od tego czasu budowla obracała się w ruinę. Od XVII wieku rozbierano ja na budulec mimo wydanych zakazów w 1791 i 1796 roku. Z czasem obniżono poziom wód w Gople, zasypano ziemią i gruzem fosy. Pozostała po nim jedynie wieża z fragmentem murów obronnych. W 1867 roku w związku z planowanymi obchodami 1000 – lecia dynastii Piastów rozplantowano gruzowisko u podnóża wieży i przystosowano ją do ruchu turystycznego.

Jezioro Gopło, ruiny zamku były natchnieniem w okresie romantyzmu dla licznych malarzy, rytowników, poetów i pisarzy. Mysia Wieża otoczona legendą na stałe wpisały historię miasta i Polski. Dlatego warto pokonać 176 stopni schodów, aby zobaczyć wspaniałą panoramę miasta i zapierający dech w piersi widok legendarnego jeziora Gopło.

Romańska kolegiata
Kolejnym cennym zabytkiem Kruszwicy jest romańska kolegiata pod wezwaniem Św. Piotra i Pawła. Budowla stanowi bazylikę trójnawową z transeptem i jednorzędowym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą. W nawie południowej znajdują się dwa portale (trzeci i czwarty obecnie są zamurowane). Istniejące wcześniej wieże w XV wieku przebudowane i zastąpione jedną do połowy wysokości ceglaną.

Budowlę wznoszono w latach 1120 – 1140 z ciosów kamiennych granitowych i piaskowcowych sprowadzonych najprawdopodobniej drogą wodną z Brzeźna pod Koninem. Kruszwicka kolegiata nawiązuje architekturą do kościoła sś. Piotra i Pawła z Hirsau w Górnej Nadrenii. Wśród wielu poglądów o genezie jej powstania istnieje też ten, iż był to kościół klasztorny benedyktynów sprowadzonych do Kruszwicy w XI wieku z opactwa St. Trond w Liege w dzisiejszej Belgii. Interesującym jest fakt, że świątynia pobudowana była w pewnej odległości od miasta na wzniesieniu nad brzegiem jeziora. Z badań wykopaliskowych przeprowadzonych w świątyni znane są elementy wyposażenia pochówku osób duchownych tu złożonych. Odkryto m.in. krzyżyk bizantyjski z XII wieku, naczynia liturgiczne, wyszywaną złotą nicią stułę. Do dziś przetrwała kamienna figuralna płyta nagrobna starościny Kruszwickiej Zofii Oporowskiej z 1500 roku oraz marmurowe inskrypcyjne płyty zmarłych kanoników.

Z pierwotnego bogatego wyposażania zachowały się XII wieczna chrzcielnica zdobiona na czaszy motywem arkadek, oraz romańska granitowa kropielnica, z wyrytymi na obrzeżach krzyżykami, oraz cenne rzeźby z XV wieku.

Na zewnętrznych ścianach kolegiaty widzimy gmerki czyli znaki kamieniarskie między innymi wśród nich na południowym murze wyryto wyobrażenie podwójnej swastyki. Przypuszcza się także, że może być to element symbolu ludowej nabożności sankcjonowany przez Kościół. Z kolegiatą łączony jest również Ewangielarz Kruszwicki powstały w latach 1160 – 1170. Powstał prawdopodobnie w sciptorium benedyktyńskim (obecnie w Archiwum Kapitulnym w Gnieźnie). Przypuszcza się, że został on sprowadzony do Kruszwicy przez księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego. W kontekście zachowanych opisów świątyni kruszwickiej domniemać można, że w trakcie uroczystego zjazdu w 1148 roku Otto I syn Albrechta Niedźwiedzia pojął za żonę Judytę córkę Bolesława Krzywoustego. Wokół kościoła odkryto cmentarzysko rzędowe, użytkowane od XII wieku do czasów nowożytnych.

W czasie pobytu w Kruszwicy warto odwiedzić ekspozycje archeologiczną. Znajduje się w małej budowli z wieżyczką z końca XIX wieku przy ulicy Popiela obok Mysiej Wieży w której kiedyś zamieszkiwał zarządca Gopła. Ekspozycja obrazuje wyniki długoletnich badań rejonu Nadgopla.

Skarbem jest przyroda
Jednakże, niewątpliwie najcenniejszym skarbem terenu NPT jest przyroda. Położenie geograficzne jeziora sprawia, że jego znaczenie dla funkcjonowania całego systemu przyrodniczego pojezierza gnieźnieńskiego jest niepodważalne. Nadgoplański Park Tysiąclecia to obszar trzcin, nieużytków bagien, łąk i pól uprawnych. Powierzchnia Parku wynosi 9982,71 ha. Gopło, noszące miano „Serce Parku” - Kronikarz Jan Długosz pisał „...jezioro Gopło tak bardzo wielkie i znakomite powszechnym zdaniem Polaków uchodzi, że gdy chcą Polacy oznaczyć, że rzecz jest wielka, wielkość jej określają nazwą Gopła od wielkości jeziora. Także ja bacząc na rozgłos jego i na używanie jego nazwy, jemu pierwszeństwa między jeziorami polskimi przyznaję…” jest największym zbiornikiem wodnym województwa kujawsko – pomorskiego, dziewiątym co do wielkości jeziorem w Polsce i drugim co do wielkości jeziorem rynnowym o powierzchni 2154,5 ha, stanowiąc jednocześnie ze względu na swoje położenie korytarz ekologiczny dla ptaków w czasie ich wiosennych i jesiennych wędrówek. Bioróżnorodność tego terenu położenie i dziedzictwo kulturowe sprawiają, że Gopło i jego otulina stanowią jedyne w swoim rodzaju miejsce na mapie przyrodniczej Polski. Dlatego też warto uzbroić się w lornetkę, aparat fotograficzny i przyjechać tutaj, aby uprzytomnić sobie, że nasza ojczysta przyroda jest piękna, że tutaj na Kujawach można zobaczyć wiele ciekawych gatunków roślin i zwierząt. Funkcjonowanie kilku form ochrony przyrody spowodowało, że na znacznym obszarze NPT utworzono obszary europejskiej sieci ochrony przyrody Natura 2000.

Można po raz kolejny się zdziwić znajdując zastosowanie staropolskim powiedzeniem „cudze chwalicie swego nie znacie”.

Flora Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia liczy 865 gatunków roślin naczyniowych, co stanowi około 50 proc. całej flory naczyniowej Polski. Aż 158 gatunków roślin należy do grupy roślinności o najwyższych walorach florystycznych. Szereg unikalnych gatunków ostoi Nadgoplańskiej odróżnia ją od obszarów sąsiednich i decyduje o jej swoistości. Do najlepiej zachowanych zbiorowisk roślinnych regionu Nadgoplańskiego, które miejscami zachowały naturalny charakter, należą zbiorowiska roślin wodnych, szuwarowych i bagiennych.

Fauna Nadgopla reprezentowana jest przez około 30 gatunków saków. Wśród tych bardziej okazałych wyróżnić można jelenie, łosie, sarny, dziki, kuny, zające. bobry, lisy, borsuki, jeże, tchórze i gronostaje. Obcym w naszej faunie jest jenot, który uciekając z hodowli ukraińskich w latach 20-tych XX wieku na stałe zamieszkał nad Gopłem. Podobnie rzecz się ma z norką amerykańską, która niestety skutecznie wypiera z ekosystemu rodzimą norkę europejską.

Płazy reprezentowane są przez 11 gatunków, do których należą między innymi traszka zwyczajna, ropucha szara i zielona, rzekotka drzewna i żaba trawna. Z gadów żyje tu jedynie zaskroniec.

Jezioro Gopło należy do jezior sandaczowo–leszczowych. Występuje w nim 25 gatunków ryb. Są to m. in. sandacz, sum, leszcz, węgorz, szczupak, karp, karaś, jazgarz, wzdręga, różanka, ciernik, płoć, amur biały, tołpyga, lin, miętus.

200 gatunków ptaków
Najgłośniejszą, pięknie ubarwioną i jednocześnie najliczniejszą grupą zwierząt są ptaki. Są one reprezentowane są przez około 200 gatunków, z czego lęgowych jest około 150. Do najbardziej charakterystycznych ptaków Nadgopla należą: gęś gęgawa, żuraw, kormoran i orzeł bielik. Do 1995 roku stwierdzono występowanie ogółem 194 gatunków ptaków. O wartości Nadgopla dla ptaków, szczególnie lęgowych decydują skład gatunkowy oraz zasoby populacji. Obecne tu gatunki stanowią 45 proc. ptaków występujących w Polsce, z czego 149 gatunków lęgowych stanowi 62,3 proc. wszystkich gatunków gnieżdżących się w kraju.

Z kategorii zagrożonych wyginięciem wymienić należy przede wszystkim perkoza rdzawoszyjego, bączka, krakwę, płaskonosa, jastrzębia, błotniaka stawowego, wodnika, sieweczkę rzeczną, rybitwę czarną, strumieniówkę i dziwonię. Z listy gatunków globalnie zagrożonych, w Nadgoplu odnotowano dwa gatunki wymienione w światowej Czerwonej Księdze: bocian biały i bielik oraz 21 gatunków zagrożonych w skali europejskiej. 160 gatunków występujących w omawianym rejonie objętych jest w Polsce ochroną ścisłą.

Gopło ze względu na położenie w głębi kraju jest ważnym korytarzem ekologicznym łączącym równoleżnikowo położone doliny Noteci. Można tu spotkać bąki, które wiosną zaznaczając swoją obecność wydają buczące dźwięki. Stałymi mieszkańcami są kaczki krzyżówki, łabędzie, czaple, perkozy, łyski, mewy i rybitwy. Pośród trzcin uwijają się trzcinniaki, trzcinniczki, rokitniczki, potrzosy. Wcześniej wspomniana gęś gęgawa jest herbowym ptakiem występującym w logo NPT. Szacuje się, że corocznie do lęgów przystępuje około 150 par, co przy średnim lęgu siedmiu piskląt daje pokaźne stadko. Nadgople to tereny rolnicze, stąd też obecność licznie występujących skowronków, bażantów, a rzadziej kuropatw.

Działalność edukacyjna NPT
Nadgoplański Park Tysiąclecia prowadzi szeroką działalność edukacyjną. Są to zarówno zajęcia w salce edukacyjnej, zajęcia w terenie z wykorzystaniem możliwości ścieżek dydaktyczno – edukacyjnych, oraz wykłady i lekcje ekologii w szkołach. Często zajęcia łączą ze sobą kilka elementów tj. wykłady stacjonarne w salce w siedzibie parku i wyjazd do wybranych elementów ścieżek dydaktycznych w terenie. NPT dostosowuje zajęcia do każdej grupy wiekowej.

Salka edukacyjna mieści się w siedzibie parku przy ulicy Wodnej 9 w Kruszwicy. Swobodnie mieści się w niej 30 osób. Jeżeli wykład jest niedługi mogą w niej przebywać 44 osoby. Jest ona wyposażona w eksponaty dermo plastyczne ptaków, ssaków, ryb i płazów występujących w rejonie Nadgopla. Eksponaty znajdują się w podświetlanych gablotach. Ciekawostką jest sum o długości 2,5 m. złapany w Gople w 1972 roku.

Kontakt:, ul. Wodna 9, 88-150 Kruszwica, Tel. 52 35 15 415, www.npt.org.pl

(Art. promocyjny)